Dhyāna-yoga

ZNACZENIE:
 
W rozdziale tym Pan tłumaczy, iż ośmiostopniowy proces yogi jest środkiem kontroli zmysłów i umysłu. Jednakże jest to system bardzo trudny dla większości ludzi, szczególnie w tym wieku Kali. Chociaż rozdział ten poleca ośmiostopniowy proces yogi, to jednak Pan podkreśla, że lepszym jest proces karma-yogi, czyli działanie w świadomości Kṛṣṇy. Każdy w tym świecie pracuje, aby utrzymać swoją rodzinę i majątek, ale nikt nie pracuje bezinteresownie, nie mając na celu zadowolenia własnych zmysłów – czy to w pojęciu węższym, czy rozszerzonym. Kryterium doskonałości jest praca w świadomości Kṛṣṇy, a nie praca w celu korzystania z jej efektów. Praca w świadomości Kṛṣṇy jest obowiązkiem każdej istoty, gdyż wszystkie one są konstytucjonalnie integralnymi cząstkami Najwyższego. Części ciała pracują dla zadowolenia całego ciała. Kończyny ciała nie pracują dla samozadowolenia, ale dla zadowolenia całości. Podobnie, kiedy żywa istota pracuje dla zadowolenia najwyższej całości, a nie dla samozadowolenia, jest ona doskonałym yoginem, doskonałym sannyāsīnem.

Sannyāsīni czasami myślą, że zostali wyzwoleni od wszelkich obowiązków materialnych i dlatego przestają spełniać agnihotra yajñe (ofiary ogniowe). W rzeczywistości chodzi im o korzyść własną, jako że celem ich jest zjednoczenie się z bezosobowym Brahmanem. Pragnienie takie przewyższa każde pragnienie materialne, ale nie jest ono pozbawione bezinteresowności. Podobnie yogin mistyk, który praktykuje system yogi polegający na medytacji z półotwartymi oczyma i unika wszelkiej działalności materialnej, również pragnie zadowolić swoje własne „ja”. Osoba w świadomości Kṛṣṇy natomiast pracuje dla zadowolenia całości i pozbawiona jest samointeresowności. Osoba świadoma Kṛṣṇy zawsze wolna jest od pragnienia samozadowolenia. Jej kryterium sukcesu jest zadowolenie Kṛṣṇy i dlatego jest ona doskonałym sannyāsīnem, doskonałym yoginem. Pan Caitanya, najwyższy symbol doskonałego wyrzeczenia, modli się w ten sposób:

„O wszechmocny Panie, nie pragnę bogactw ani pięknych kobiet. Ani nie zależy mi też na tym, aby mieć jakichś zwolenników. Moim jedynym pragnieniem jest służyć Tobie w oddaniu, narodziny po narodzinach”.

ZNACZENIE:
 
Prawdziwa sannyāsa-yoga czyli bhakti oznacza, że należy poznać swoją konstytucjonalną pozycję i działać zgodnie z tą wiedzą. Żywa istota nie ma oddzielnej, niezależnej tożsamości, ale jest marginalną energią Najwyższego. Jeśli znajduje się ona w matni energii materialnej, jest wtedy uwarunkowana, kiedy zaś jest świadoma Kṛṣṇy, czyli świadoma energii duchowej, wówczas znajduje się w swoim prawdziwym i naturalnym stanie życia. Zatem, gdy ktoś posiada kompletną wiedzę, porzuca on wszelkie uciechy zmysłowe, to znaczy wyrzeka się wszystkich czynności mających na celu zadowolenie zmysłów. Praktykowane jest to przez yoginów, którzy powściągają zmysły od przywiązań materialnych. Ale osoba w świadomości Kṛṣṇy nie ma okazji angażowania zmysłów w czynności nie mające związku z Kṛṣṇą. Dlatego osoba świadoma Kṛṣṇy jest jednocześnie i yoginem, i sannyāsīnem. Cel wiedzy i panowania nad zmysłami, czyli cel procesów jñāny i yogi, jest automatycznie realizowany w świadomości Kṛṣṇy. Dla tego, kto nie jest w stanie wyrzec się czynności wynikających z jego egoistycznej natury, praktykowanie jñāny i yogi jest bezcelowe. Prawdziwym celem dla żywej istoty jest porzucenie egoistycznego zadowalania swoich zmysłów i przygotowanie się do zadowalania Najwyższego. Osoba świadoma Kṛṣṇy nie pragnie żadnego rodzaju przyjemności dla siebie samej, ale zawsze zaangażowana jest w zadowalanie Najwyższego. Ten, kto nie ma żadnej wiedzy o Najwyższym, musi zajmować się samozadowalaniem, gdyż nikt nie może pozostać na platformie bezczynności. Wszystkie cele w doskonały sposób osiąga się przez praktykę świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Yogą nazywany jest proces połączenia się z Najwyższym, który można porównać do drabiny prowadzącej do szczytu realizacji duchowej. Drabina ta zaczyna się od najniższego etapu życia materialnego żywej istoty i wznosi się do doskonałej samorealizacji w czystym życiu duchowym. Poszczególne części tej drabiny znane są pod różnymi nazwami, odpowiadającymi różnym jej wysokościom. Cała drabina nazywana jest yogą i można podzielić ją na trzy części, mianowicie jñāna-yogę, dhyāna-yogę i bhakti-yogę. Jej początek nazywany jest etapem yogārurukṣu, a najwyższy szczebel nazywa się yogārūḍha.

Jeśli chodzi o system yogi ośmiostopniowej, to początkowe próby wejścia w medytację poprzez przestrzeganie regulujących zasad i praktykę rozmaitych siedzących póz (które są mniej lub bardziej ćwiczeniami cielesnymi) uważane są za materialne działania dla osiągnięcia rezultatów. Wszystkie takie czynności prowadzą do osiągnięcia doskonałej równowagi umysłowej, umożliwiającej kontrolę zmysłów. Gdy ktoś osiąga doskonałość w praktyce medytacyjnej, wstrzymuje się wtedy od wszelkich niepożądanych czynności umysłowych.

Osoba świadoma Kṛṣṇy, jednakże już od samego początku usytuowana jest na platformie medytacji, gdyż zawsze myśli ona o Kṛṣṇie. I ponieważ jest bezustannie zaangażowana w służbę dla Pana, należy uważać, że porzuciła ona wszelkie czynności materialne.

ZNACZENIE:
 
Ten, kto całkowicie zaangażowany jest w transcendentalną służbę miłości dla Pana, jest zadowolony w sobie samym, a zatem nie poszukuje już uciech zmysłowych ani nie angażuje się w pracę dla korzyści. Ten natomiast, kto nie służy Panu, musi zadowalać zmysły, gdyż nie można żyć bez żadnego zajęcia. Nie będąc świadomym Kṛṣṇy, poszukuje on jakichś egoistycznych zajęć, czy to w pospolitym, czy też w szerszym tego słowa znaczeniu. Natomiast osoba świadoma Kṛṣṇy może robić wszystko dla zadowolenia Pana i w ten sposób może być całkowicie wolną od zadowalania zmysłów. Ten, kto nie ma takiej świadomości, musi pozbywać się pragnień materialnych w sposób mechaniczny, zanim wzniesie się do szczytowego stopnia drabiny yogi.

ZNACZENIE:
 
Słowo ātmā, może w zależności od sytuacji, określać ciało, umysł albo duszę. W systemie yogi szczególnie ważny jest umysł i uwarunkowana dusza. Tutaj słowo ātmā odnosi się do umysłu, jako że umysł jest centralnym punktem praktyki yogi. Celem systemu yogi jest kontrolowanie umysłu i uwolnienie go od przywiązania do przedmiotów zmysłów. Podkreślono tutaj, że umysł musi być tak wyćwiczony, aby był w stanie wydobyć uwarunkowaną duszę z bagna niewiedzy. W życiu materialnym jesteśmy uzależnieni od działania zmysłów i umysłu. W rzeczywistości przyczyną uwięzienia duszy w tym świecie materialnym jest uzależnienie umysłu od fałszywego ego, które pragnęło panować nad materialną naturą. Umysł musi być tak wyszkolony, aby nie pociągały go powaby natury materialnej, gdyż w ten sposób można ocalić uwarunkowaną duszę. Człowiek nie powinien degradować się przez zainteresowanie przedmiotami zmysłów. Im bardziej ktoś jest przyciągany przez przedmioty zmysłów, tym bardziej pogrąża się w życie materialne. Najlepszym sposobem uwolnienia się od tego uwikłania jest ciągłe angażowanie umysłu w świadomość Kṛṣṇy. Słowo hi zostało użyte dla podkreślenia tego punktu, to znaczy, że bezwzględnie należy to czynić. Jest powiedziane również:

„Umysł jest dla człowieka zarówno źródłem niewoli, jak i przyczyną wyzwolenia. Przyczyną niewoli jest wtedy, kiedy przywiązany jest do przedmiotów zmysłów, a wolny od takiego przywiązania jest przyczyną wyzwolenia”. (Amṛta-bindu Upaniṣad 2). Zatem umysł, który jest zawsze zaangażowany w świadomość Kṛṣṇy, jest przyczyną najwyższego wyzwolenia.

ZNACZENIE:
 
Celem praktykowania ośmiostopniowego procesu yogi jest kontrolowanie umysłu po to, aby uczynić go przyjacielem w wypełnianiu misji społeczeństwa. Jeśli umysł nie jest kontrolowany, to praktykowanie yogi (na pokaz) jest jedynie stratą czasu. Ten, kto nie jest w stanie kontrolować umysłu, żyje zawsze z największym wrogiem, wskutek czego jego życie i misja są zmarnowane. Konstytucjonalną pozycją żywej istoty jest wypełnianie rozkazów czegoś wyższego. Dopóki czyjś umysł pozostaje niepokonanym wrogiem, tak długo osoba ta musi postępować tak, jak dyktuje jej pożądanie, złość, skąpstwo, złudzenie. Natomiast ten, kto pokonał umysł, dobrowolnie podporządkowuje się Osobie Boga, który usytuowany jest w sercu każdego jako Paramātmā. Prawdziwa praktyka yogi polega na poznaniu Paramātmy w sercu, i następnie poddaniu się Jego woli. Kto bezpośrednio przyjmuje świadomość Kṛṣṇy, ten bezzwłocznie i w sposób doskonały poddaje się też woli Pana.

ZNACZENIE:
 
Właściwie każda żywa istota jest skłonna do poddania się woli Najwyższej Osoby Boga, który umiejscowiony jest w sercu każdego jako Paramātmā. Kiedy jednak umysł zostaje zwiedziony przez zewnętrzną energię iluzoryczną, człowiek uwikłuje się w czynności materialne. Zatem skoro tylko ktoś opanuje umysł za pomocą jednego z systemów yogi, to należy uważać, że już osiągnął on cel. Należy poddać się wyższemu przewodnictwu. Kiedy umysł koncentruje się na wyższej naturze, nie ma on innego wyjścia, jak poddać się woli Najwyższego. Umysł musi dostrzec to i poddać się jej. Skutek opanowania umysłu jest taki, że następuje automatyczne poddanie się woli Paramātmy, czyli Duszy Najwyższej. Ponieważ tę transcendentalną pozycję osiąga od razu osoba świadoma Kṛṣṇy (wielbiciel Pana), nie jest ona już dłużej niepokojona przez dualizmy egzystencji materialnej, mianowicie: szczęście, nieszczęście, ciepło, zimno itd. Stan ten jest praktycznie samādhi, czyli pogrążeniem się w Najwyższym.

ZNACZENIE:
 
Książkowa wiedza bez realizacji Najwyższej Prawdy jest bezużyteczna. Oznajmiono to w następujący sposób:

„Nikt nie może zrozumieć transcendentalnej natury imienia, formy, jakości i rozrywek Śrī Kṛṣṇy swoimi materialnie zanieczyszczonymi zmysłami. Temu, kto przepełniony jest duchem dzięki transcendentalnej służbie dla Pana, wyjawione zostają transcendentalne imię, forma, jakości i rozrywki Pana”. (Bhakti-rasāmṛta-sindhu 1.2.234)

Ta Bhagavad-gītā jest nauką o świadomości Kṛṣṇy. Nikt nie może stać się świadomy Kṛṣṇy dzięki zwykłemu wykształceniu. Trzeba być wystarczająco szczęśliwym, aby obcować z osobą, która posiada czystą świadomość. Osoba świadoma Kṛṣṇy zrealizowała wiedzę dzięki łasce Kṛṣṇy, jako że jest ona usatysfakcjonowana czystą służbą oddania. Doskonałość osiąga się poprzez realizację wiedzy. Przez wiedzę transcendentalną można umocnić się w swoich przekonaniach, ale przez zwykłą wiedzę uniwersytecką można łatwo zostać zbałamuconym i zdezorientowanym z powodu pozornych sprzeczności. Naprawdę opanowaną jest tylko dusza zrealizowana, dlatego, że całkowicie podporządkowała się Kṛṣṇie. Jest ona transcendentalna, ponieważ nie ma nic wspólnego ze światową uczonością. Światowa uczoność i spekulacje umysłowe, które mogą być złotem dla innych, nie mają dla niej większej wartości niż skały i kamienie.

ZNACZENIE:
 
Kṛṣṇa realizowany jest w różnych etapach jako Brahman, Paramātmā i Najwyższa Osoba Boga. Świadomość Kṛṣṇy oznacza, mówiąc zwięźle, bezustanne zaangażowanie w transcendentalną służbę miłości dla Pana. Ci, którzy są przywiązani do bezosobowego Brahmana albo zlokalizowanej Duszy Najwyższej, również są częściowo świadomi Kṛṣṇy, gdyż bezosobowy Brahman jest duchowym blaskiem emanującym z Kṛṣṇy, a Dusza Najwyższa jest wszechprzenikającą, częściową ekspansją Pana. Zatem impersonaliści i medytujący są również świadomi Kṛṣṇy, ale w sposób pośredni. Najwyższym transcendentalistą jest osoba bezpośrednio świadoma Kṛṣṇy, ponieważ taki bhakta wie, co oznacza Brahman i Paramātmā. Jego wiedza o Prawdzie Absolutnej jest doskonała, podczas gdy impersonalista i yogin praktykujący medytację są świadomi Kṛṣṇy w sposób niedoskonały.

Niemniej jednak, wszyscy oni zostali pouczeni tutaj, aby nie odstępowali od swoich zajęć, tak aby wcześniej czy później móc osiągnąć najwyższą doskonałość. Rzeczą najważniejszą dla transcendentalisty jest bezustanne skupianie umysłu na Kṛṣṇie. Powinno się zawsze myśleć o Kṛṣṇie, nie zapominając o Nim ani na chwilę. Koncentracja umysłu na Najwyższym nazywana jest samādhi albo transem. Aby być w ciągłym skupieniu, należy zawsze pozostawać w odosobnieniu i unikać zakłóceń zewnętrznych. Powinno się być bardzo uważnym w przyjmowaniu warunków korzystnych do samorealizacji i odrzucaniu niekorzystnych. Zdecydowanie nie należy uganiać się za niepotrzebnymi rzeczami materialnymi, aby nie uzależnić się od ich posiadania.

Wszystkie te przykazania i środki ostrożności są w doskonały sposób zachowywane przez tego, kto posiada bezpośrednią świadomość Kṛṣṇy, ponieważ świadomość taka jest wyrzeczeniem się siebie i niewielka jest w niej szansa na zaborczość materialną. Śrīla Rūpa Gosvāmī charakteryzuje świadomość Kṛṣṇy w ten sposób:

„Gdy ktoś nie jest przywiązany do niczego, ale jednocześnie przyjmuje wszystko, co ma związek z Kṛṣṇą, jest usytuowany właściwie – ponad zaborczością. Z drugiej strony, ten, kto odrzuca wszystko, nie wiedząc, że ma to związek z Kṛṣṇą, nie posiada pełnego wyrzeczenia”.(Bhakti-rasāmṛta-sindhu 1.2.255–256)

Osoba świadoma Kṛṣṇy wie doskonale, że wszystko należy do Kṛṣṇy i tym samym jest zawsze wolna od uczucia posiadania czegokolwiek na własność. Wskutek tego nie ugania się za niczym dla siebie. Wie jak przyjmować rzeczy korzystne dla świadomości Kṛṣṇy i jak odrzucać te, które nie sprzyjają takiej świadomości. Nie jest przywiązana do rzeczy materialnych, gdyż zawsze jest transcendentalna i zawsze jest samotna, nie mając nic wspólnego z osobami nie będącymi w świadomości Kṛṣṇy. Zatem osoba świadoma Kṛṣṇy jest doskonałym yoginem.

ZNACZENIE:
 
„Święte miejsce” odnosi się do miejsc pielgrzymek. W Indiach, yogini, transcendentaliści czy bhaktowie (wielbiciele Pana) opuszczają swoje domy i osiedlają się w takich miejscach jak Prayāga, Mathurā, Vṛndāvana, Hṛṣīkeśa i Hardwar, czyli tam, gdzie płyną święte rzeki, Yamunā i Ganges – i w odosobnieniu praktykują yogę. Często nie jest to jednak możliwe, szczególnie dla ludzi Zachodu. Tak zwane towarzystwa yoginów w wielkich miastach mogą odnosić sukcesy, jeśli chodzi o korzyści materialne – nie są natomiast one wcale odpowiednie dla rzeczywistej praktyki yogi. Nie może praktykować medytacji ten, kto nie kontroluje siebie, i którego umysł nie jest spokojny. Dlatego w Bṛhan-nāradīya Purāṇie jest powiedziane, że w Kali-yudze (obecnej yudze, czyli wieku) – kiedy ludzie na ogół żyją krótko, są leniwi, jeśli chodzi o realizację duchową i bezustannie niepokojeni przez różnego rodzaju troski – najlepszym sposobem realizacji duchowej jest intonowanie świętych imion Pana:

„W tym wieku kłótni i hipokryzji, jedyną metodą prowadzącą do duchowego wyzwolenia jest intonowanie świętych imion Pana. Nie ma innej drogi, nie ma innej drogi, nie ma innej drogi”.

ZNACZENIE:
 
Celem yogi jest poznanie Kṛṣṇy, który jest usytuowany w sercu każdej żywej istoty jako Paramātmā, czteroramienna postać Viṣṇu. Yogę praktykuje się po to, aby odkryć i zrozumieć tę zlokalizowaną postać Viṣṇu, a nie dla żadnego innego celu. Zlokalizowany viṣṇu-mūrti jest pełnym reprezentantem Kṛṣṇy zamieszkującym wewnątrz naszych serc. Ten, kto nie planuje zrealizowania viṣṇu-mūrti, niepotrzebnie angażuje się w yogę dla zabawy, tylko tracąc w ten sposób czas. Kṛṣṇa jest ostatecznym celem życia, a viṣṇu-mūrti usytuowany wewnątrz serca każdej żywej istoty jest przedmiotem praktyki yogi. Aby zrealizować tego usytuowanego w sercu viṣṇu-mūrti, należy ściśle przestrzegać celibatu; powinno się zatem opuścić dom i zamieszkać samotnie w odludnym miejscu, medytując w wyżej opisanej pozie. Nie można codziennie zabawiać się seksem w domu czy gdzie indziej i uczęszczać na tzw. kursy yogi, i w ten sposób zostać yoginem. Należy praktykować kontrolowanie umysłu i unikać wszelkiego rodzaju zadowalania zmysłów, wśród których życie seksualne jest głównym. W zasadach celibatu napisanych przez wielkiego mędrca Yājñavalkyę jest powiedziane:

„Śluby brahmacaryi mają pomóc składającemu je w całkowitym powstrzymywaniu się od seksu w czynie, słowach i myślach – o każdej porze, w każdych warunkach i w każdym miejscu”. Nikt nie może praktykować prawdziwej yogi, nadużywając życia seksualnego. Dlatego brahmacaryi naucza się od dzieciństwa, kiedy nie ma się jeszcze wiedzy o życiu seksualnym. Pięcioletnie dzieci posyłane są do guru-kuli, czyli tam, gdzie mieszka mistrz duchowy, i mistrz duchowy szkoli młodych chłopców w ścisłej dyscyplinie stawania się brahmacārīnami. Bez takiej praktyki nikt nie może uczynić postępu w żadnej yodze, czy to dhyāna, jñāna czy bhakti. Brahmacārīnem nazywany jest również ten, kto przestrzega zasad regulujących życie małżeńskie, utrzymując związek seksualny tylko z własną żoną (również regulowany przepisami pism). Taki wstrzemięźliwy, żyjący zgodnie w małżeństwie brahmacārīn może zostać przyjęty do szkoły bhakti, ale szkoły dhyāna i jñāna nie przyjmują nawet takich brahmacārīnów. Bezkompromisowo żądają one całkowitej abstynencji. W szkole bhakti, żyjącemu w małżeństwie brahmacārīnowi pozwala się na kontrolowane życie seksualne, ponieważ kult bhakti jest tak silny, że poprzez zaangażowanie się w wyższego rodzaju służbę dla Pana, natychmiast traci się pociąg do seksu. Bhagavad-gītā (2.59) oznajmia:

Podczas gdy inni siłą powstrzymują się od zadowalania zmysłów, wielbiciel Pana, dzięki temu, że posiada wyższy smak, automatycznie rezygnuje z tych rzeczy. Poza bhaktą nikt nie zna wyższego smaku.

Vigata-bhīḥ. Nie można być wolnym od strachu, jeśli nie jest się w pełni świadomym Kṛṣṇy. Uwarunkowana dusza jest przepełniona bojaźnią z powodu swojego zanieczyszczonego umysłu i zapomina o swoim związku z Kṛṣṇą. Bhāgavatam (11.2.37) mówi: bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo ’smṛtiḥ. Świadomość Kṛṣṇy jest jedyną podstawą nieustraszoności. Zatem doskonała praktyka możliwa jest dla tej osoby, która jest świadoma Kṛṣṇy. A ponieważ ostatecznym celem praktyki yogi jest zobaczenie Pana wewnątrz, to osoba świadoma Kṛṣṇy już jest najlepszym z yoginów. Wymienione tutaj zasady yogi różnią się od tych, które obowiązują w popularnych obecnie tzw. towarzystwach yogīnów.

ZNACZENIE:
 
Werset ten wyraźnie oznajmia jaki jest ostateczny cel praktykowania yogi. Praktyka ta nie ma służyć osiągnięciu jakichś tam udogodnień materialnych; ma ona umożliwić całkowite porzucenie życia materialnego. Według Bhagavad-gīty: nie ten jest yoginem, kto dąży do polepszenia zdrowia albo doskonałości materialnej, a porzucenie życia materialnego nie polega na wejściu w „próżnię”, która jest tylko mitem. Nigdzie w stworzeniu Pana nie istnieje żadna próżnia. Porzucenie egzystencji materialnej umożliwia raczej wejście do nieba duchowego, siedziby Pana. Siedziba ta została opisana w Bhagavad-gīcie jako takie miejsce, gdzie nie jest potrzebne słońce, księżyc ani elektryczność. Wszystkie planety w niebie duchowym same w sobie są pełne światła, podobnie jak słońce na niebie materialnym. Królestwo Boga jest wszędzie, ale niebo duchowe i planety tam się znajdujące nazywane są paraṁ dhāma, czyli siedzibami wyższymi.

Doświadczony yogin, który doskonale rozumie Pana Kṛṣṇę, tak jak Pan Sam tutaj wyraźnie oznajmia (mat-cittaḥ, mat-paraḥ, mat-sthānam), może uzyskać prawdziwy spokój i ostatecznie osiągnąć Jego siedzibę, Kṛṣṇalokę, znaną jako Goloka Vṛndāvana. Brahma-saṁhitā (5.37) jasno informuje goloka eva nivasaty akhilātma-bhūtaḥ, że Pan – chociaż przebywający zawsze w Swojej siedzibie, nazywanej Goloka – jest (dzięki Swoim wyższym energiom duchowym) również wszechprzenikającym Brahmanem i zlokalizowaną Paramātmą. Nikt nie może osiągnąć nieba duchowego (Vaikuṇṭha) ani wejść do wiecznej siedziby Pana (Goloka Vṛndāvana) bez właściwego zrozumienia Kṛṣṇy i Jego pełnej ekspansji Viṣṇu. Zatem osoba działająca w świadomości Kṛṣṇy jest doskonałym yoginem, jako że zawsze jest zaabsorbowana czynami Kṛṣṇy (sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ). Z Ved (Śvetāśvatara Upaniṣad 3.8) dowiadujemy się również, tam eva viditvāti mṛtyum eti: „Ścieżkę narodzin i śmierci można pokonać jedynie przez zrozumienie Najwyższej Osoby Boga, Kṛṣṇy”. Innymi słowy, doskonałością systemu yogi jest uwolnienie się od egzystencji materialnej, a nie jakieś magiczne sztuczki czy wyczyny gimnastyczne omamiające niewinnych ludzi.

ZNACZENIE:
 
Werset ten zaleca yoginom uregulowanie diety i snu. Jedzenie zbyt dużo oznacza jedzenie więcej niż potrzeba do utrzymania duszy i ciała razem. Nie ma potrzeby, aby ludzie jedli zwierzęta, ponieważ jest pod dostatkiem zbóż, warzyw, owoców i mleka. Według Bhagavad-gīty, taki skład pożywienia odpowiedni jest dla ludzi będących w sile dobroci. Mięso zwierząt jedzą ludzie będący pod wpływem siły ignorancji. Ci, którzy spożywają pokarm zwierzęcy, którzy piją, palą i przyjmują pożywienie, które nie zostało wpierw ofiarowane Kṛṣṇie, będą cierpieli skutki tych grzechów, jako że jedzą tylko nieczyste rzeczy. Bhuñjate te tv aghaṁ pāpā ye pacanty ātma-kāraṇāt. Każdy, kto je dla przyjemności zmysłowej, czyli kto gotuje dla siebie, nie ofiarowując swego pokarmu Kṛṣṇie, spożywa tylko grzech. A ten, kto spożywa grzech i je więcej niż potrzeba, nie może praktykować doskonałej yogi. Najlepiej jest przyjmować tylko pozostałości pokarmu ofiarowanego Kṛṣṇie. Osoba świadoma Kṛṣṇy nie je niczego, co nie zostało wpierw ofiarowane Panu. Zatem tylko osoba świadoma Kṛṣṇy może osiągnąć doskonałość w praktyce yogi. Nie może praktykować yogi ten, kto sztucznie wstrzymuje się od pokarmu, stwarzając swoją własną metodę postów. Osoba świadoma Kṛṣṇy przestrzega postów w sposób zgodny z zaleceniami pism świętych. Nie pości ani nie je więcej niż potrzeba, a zatem jest zdolna do praktyki yogi. Ten, kto je więcej niż potrzeba, będzie dużo śnił podczas snu i wskutek tego musi spać więcej, niż to jest konieczne. Nie należy spać więcej niż sześć godzin na dobę. Ten, kto śpi więcej, z pewnością znajduje się pod wpływem ignorancji. Osoba w sile ignorancji jest leniwa i ma skłonność do długiego spania. Taka osoba nie może praktykować yogi.

ZNACZENIE:
 
Przesada w kwestiach jedzenia, spania, obrony i seksu – będących potrzebami ciała – może uniemożliwić postęp w praktyce yogi. Jeśli chodzi o jedzenie, to może zostać ono uregulowane wtedy, gdy przyjmuje się tylko prasādam, pokarm uświęcony. Panu Kṛṣṇie ofiarowuje się, zgodnie z zaleceniami Bhagavad-gīty (9.26), jarzyny, kwiaty, owoce, zboże, mleko itd. W ten sposób osoba w świadomości Kṛṣṇy jest automatycznie szkolona, aby nie przyjmować pokarmu nieprzeznaczonego dla ludzi, czyli tego, który nie jest w kategorii dobroci. Jeśli chodzi o spanie, osoba świadoma Kṛṣṇy jest zawsze czujna w wypełnianiu swoich obowiązków w świadomości Kṛṣṇy. Każda niepotrzebna chwila snu uważana jest za wielką stratę. Avyartha-kālatvam: osoba świadoma Kṛṣṇy nie może przeżyć ani minuty swojego życia bez pełnienia służby dla Pana. Dlatego ilość jej snu jest zmniejszona do minimum. Ideałem w tym względzie był Śrīla Rūpa Gosvāmī, który zawsze był zaangażowany w służbę dla Kṛṣṇy i nie mógł spać dłużej niż dwie godziny na dobę, a czasami jeszcze mniej. Ṭhākura Haridāsa nie przyjmował prasādam ani nie kładł się spać nawet na chwilę, dopóki nie skończył swojego codziennego intonowania w liczbie trzystu tysięcy imion. Jeśli chodzi o pracę, osoba świadoma Kṛṣṇy nie robi niczego, co nie ma związku ze sprawami Kṛṣṇy – tym samym praca jej jest zawsze zgodna z nakazami pism i nie jest skażona zadowalaniem zmysłów. A skoro nie wchodzi tu w grę zadowalanie zmysłów, osoba świadoma Kṛṣṇy nie potrzebuje materialnego wypoczynku. Ponieważ jest ona umiarkowana w swojej pracy, mowie, śnie, czuwaniu i innych czynnościach cielesnych, nie ma dla niej żadnych cierpień materialnych.

ZNACZENIE:
 
Działania yogina różnią się od czynności zwykłego człowieka właściwym dla yogina pozbyciem się wszelkich pragnień materialnych – z których seks jest nadrzędnym. Doskonały yogin w taki sposób panuje nad swoim umysłem, że nie może być już więcej niepokojony przez żadne materialne pragnienia. Ten doskonały stan może automatycznie osiągnąć osoba w świadomości Kṛṣṇy, tak jak oznajmia to Śrīmad-Bhāgavatam (9.4.18–20):

„Król Ambarīṣa najpierw skupił swój umysł na lotosowych stopach Pana Kṛṣṇy, a następnie, po kolei, słowa swoje zaangażował w opisywanie transcendentalnych cech Pana, swoje ręce w czyszczenie świątyni Pana, uszy w słuchanie o czynach Pana, oczy w oglądanie Jego transcendentalnej formy, ciało w dotykanie ciał bhaktów, nozdrza w wąchanie zapachu lotosowych kwiatów ofiarowanych Panu, język w smakowanie listka tulasi ofiarowanego lotosowym stopom Pana, nogi w wędrowanie do miejsc pielgrzymek i świątyń Pana, głowę w składanie pokłonów Panu, a pragnienia – w wypełnianie Jego misji. Wszystkie te transcendentalne czynności są właściwe czystemu bhakcie”.

Taki transcendentalny stan może wydawać się niewymownie subiektywnym dla zwolenników metody impersonalistycznej; natomiast dla osoby świadomej Kṛṣṇy jest on – jak świadczy o tym powyższy opis zajęć Mahārāja Ambarīṣy – bardzo łatwy i praktyczny. Zajęcia takie nie są praktyczne tak długo, dopóki umysł nie skoncentruje się – poprzez bezustanne pamiętanie – na lotosowych stopach Pana. W służbie oddania dla Pana te polecane czynności nazywane są arcana, czyli zaangażowaniem wszystkich zmysłów w służbę dla Pana. Zmysły i umysł muszą być czymś zajęte. Zwykła abnegacja nie jest rzeczą praktyczną. Dlatego trancendentalne zaangażowanie zmysłów i umysłu, w powyżej opisany sposób, jest dla ogółu ludzi, szczególnie tych, którzy nie przyjęli wyrzeczonego porządku życia, doskonałą metodą dla osiągnięć transcendentalnych, nazywanych w Bhagavad-gītcie: yukta.

ZNACZENIE:
 
Prawdziwie świadoma Kṛṣṇy osoba, zawsze pogrążona w transcendencji, bezustannie medytująca o swoim uwielbionym Panu, jest tak spokojna jak płomień lampy w bezwietrznym miejscu.

ZNACZENIE:
 
Przez praktykę yogi można stopniowo uwolnić się od koncepcji materialnych. Jest to najistotniejsza właściwość zasady yogi. Potem następuje trans, czyli samādhi, co oznacza, że yogin – za pomocą transcendentalnego umysłu i inteligencji – realizuje Duszę Najwyższą, bez błędnego utożsamiania Jej z duszą własną. Praktyka yogi jest mniej lub bardziej oparta na zasadach systemu Patañjalego. Niektórzy nieautoryzowani komentatorzy próbują utożsamiać duszę indywidualną z Duszą Najwyższą, a moniści uważają to za wyzwolenie, ale nie rozumieją oni prawdziwego celu systemu yogi Patañjalego. System Patañjalego akceptuje przyjemność transcendentalną, ale moniści nie akceptują jej, obawiając się, by tym nie narazić na niebezpieczeństwo teorii jedni. Nie przyjmują oni dualizmu wiedzy i poznającego; ale tutaj werset ten potwierdza istnienie transcendentalnej przyjemności realizowanej poprzez transcendentalne zmysły. Potwierdza to również sam Patañjali Muni, sławny przedstawiciel systemu yogi. Wielki mędrzec mówi w swoich Yoga-sūtrach (4.33): puruṣārtha-śūnyānāṁ guṇānāṁ pratiprasavaḥ kaivalyaṁ svarūpa-pratiṣṭhā vā citi-śaktir iti.

Ta citi-śakti, czyli wewnętrzna moc jest transcendentalna. Puruṣārtha oznacza religijność materialną, rozwój ekonomiczny, zadowalanie zmysłów i, w końcu, próby stania się jednym z Najwyższym. Ta „jedność z Najwyższym” nazywana jest przez monistów kaivalyam. Ale według Patañjalego, to kaivalyam jest wewnętrzną, czyli transcendentalną mocą, dzięki której żywa istota staje się świadoma swojej konstytucjonalnej pozycji. Pan Caitanya nazywa ten stan ceto-darpaṇa-mārjanam, czyli oczyszczeniem brudnego lustra umysłu. To „oczyszczenie” jest w rzeczywistości wyzwoleniem, czyli bhava-mahā-dāvāgni-nirvāpaṇam. Teoria nirvāṇy (będącej również wstępnym etapem wyzwolenia) zgodna jest z tą zasadą. W Bhāgavatam (2.10.6) zaś nazywane jest to svarūpeṇa vyavasthitiḥ. Tym wersetem również Bhagavad-gītā potwierdza to stanowisko.

Po nirvāṇie, materialnym wygaszeniu, następuje manifestacja czynności duchowych, czyli służba oddania dla Pana, nazywana świadomością Kṛṣṇy. Używając słów Bhāgavatam, svarūpeṇa vyavasthitiḥ: jest to „prawdziwe życie żywej istoty”. Māyā, czyli złudzenie, jest stanem życia duchowego zanieczyszczonego przez materialną infekcję. Uwolnienie się od tej materialnej infekcji nie oznacza destrukcji oryginalnej, wiecznej pozycji żywej istoty. Potwierdza to również Patañjali słowami: kaivalyaṁ svarūpa-pratiṣṭhā vā citi-śaktir iti. Ta citi-śakti, czyli przyjemność transcendentalna, jest prawdziwym życiem. Potwierdza to Vedānta-sūtra (1.1.12), która mówi o niej jako ānanda-mayo ’bhyāsāt. Ta naturalna transcendentalna przyjemność jest ostatecznym celem yogi i jest bez trudu osiągana przez pełnienie służby oddania, czyli bhakti-yogę. Bhakti-yoga zostanie omówiona szerzej w Rozdziale Siódmym Bhagavad-gīty.

W systemie yogi, jak to opisuje ten rozdział, istnieją dwa rodzaje samādhi, nazywane samprajñāta-samādhi i asamprajñāta-samādhi. Kiedy ktoś osiąga pozycję transcendentalną poprzez różne poszukiwania filozoficzne, nazywa się to samprajñāta-samādhi. W asamprajñāta-samādhi nie ma już więcej żadnego związku ze zwykłymi przyjemnościami, gdyż jest się wtedy transcendentalnym wobec wszystkich rodzajów szczęścia czerpanego ze zmysłów. Raz osiągnąwszy pozycję transcendentalną, yogin nie traci jej już nigdy. Bez osiągnięcia tej pozycji, nie może on odnieść sukcesu. Współczesna tzw. praktyka yogi która nie wyklucza różnych przyjemności zmysłowych, jest sprzeczna sama w sobie. Yogin folgujący sobie w seksie i w używkach jest śmieszny. Nawet ci yogini nie są najlepszymi yoginami, którzy zainteresowani są tzw. siddhi (doskonałościami). Nie może osiągnąć stanu doskonałości ten, kto zainteresowany jest pewnymi ubocznymi produktami yogi, jak jest to stwierdzone w tym wersecie. Zatem osoby zajmujące się wyczynami gimnastycznymi albo siddhi, w celach pokazowych, powinny wiedzieć, iż w ten sposób zatracają cel yogi.

Najlepszą i niezawodną metodą yogi w tym wieku jest świadomość Kṛṣṇy. Osoba świadoma Kṛṣṇy jest tak szczęśliwa w swoich zajęciach, że nie pragnie ona innego szczęścia. Istnieje wiele przeszkód, szczególnie w tym wieku hipokryzji, aby praktykować haṭha-yogę, dhyāna-yogę i jñāna-yogę, ale nie ma takiego problemu jeśli chodzi o praktykowanie karma-yogi albo bhakti-yogi.

Tak długo, jak długo posiadamy to ciało materialne, musimy zaspokajać potrzeby tego ciała; chodzi mianowicie o jedzenie, spanie, obronę i prokreację. Ale osoba praktykująca czystą bhakti-yogę, czyli świadomość Kṛṣṇy, nie rozbudza zmysłów przy zaspokajaniu tych potrzeb. Zadowala się tym, co jest niezbędne do życia, robiąc najlepszy użytek ze złej rzeczy, i raduje się transcendentalnym szczęściem w świadomości Kṛṣṇy. Zachowuje obojętność wobec przypadkowych zjawisk – takich jak wypadki, choroby, ubóstwo czy nawet śmierć najdroższego krewnego – zawsze natomiast gotowa jest do wypełniania swoich obowiązków w świadomości Kṛṣṇy, czyli w bhakti-yodze. Wypadki takie nigdy nie są przeszkodą w wypełnianiu jej obowiązków. Bhagavad-gītā (2.14) zaś oświadcza: āgamāpāyino ’nityās tāṁs titikṣasva bhārata. Znosi ona te wszystkie nieszczęścia, gdyż wie, że przychodzą one i odchodzą, nie wpływając na spełnianie jej obowiązków. W ten sposób osiąga najwyższą doskonałość w praktyce yogi.

ZNACZENIE:
 
Yogin powinien być zdeterminowany i powinien wykonywać swoje praktyki cierpliwie i bez odchyleń. Nie powinien wątpić w końcowy sukces i powinien podążać tą ścieżką z dużą wytrwałością, nie zniechęcając się w przypadku jakiejkolwiek zwłoki w osiągnięciu ostatecznego sukcesu. Sukces jest pewien dla nieugiętego praktyka. Rūpa Gosvāmī mówi o bhakti-yodze:

„Proces bhakti-yogi można praktykować pomyślnie, z entuzjazmem, wytrwałością i determinacją, poprzez wypełnianie przeznaczonych sobie obowiązków w towarzystwie bhaktów i przez całkowite zaangażowanie się w czynności właściwe dla guṇy dobroci”. (Upadeśāmṛta 3)

Jeśli chodzi o determinację, to należy naśladować przykład wróbla, który stracił swoje jajeczka w falach oceanu. Złożył je na brzegu, ale zabrały je potężne fale. Wróbel bardzo się tym zmartwił i poprosił ocean, aby oddał mu jego własność. Ocean nie zwrócił nawet uwagi na jego prośbę. Wróbel postanowił więc osuszyć ocean. Zaczął czerpać wodę swoim małym dziobem, a każdy się śmiał z jego nieprawdopodobnego uporu. Wieść o jego próbach rozeszła się daleko i w końcu usłyszał ją Garuḍa, olbrzymi ptak noszący Pana Viṣṇu. Przepełnił się on współczuciem dla swojej małej siostrzyczki i przybył, aby zobaczyć wróbla. Ponieważ spodobał mu się upór małego ptaka, obiecał mu pomóc. Natychmiast poprosił ocean o zwrot jajeczek i zagroził, że sam przejmie pracę wróbla. Przestraszony ocean bezzwłocznie oddał zabrane jajeczka. W ten sposób, dzięki łasce Garuḍy, wróbel został uszczęśliwiony.

Podobnie praktyka yogi, szczególnie bhakti-yogi w świadomości Kṛṣṇy, również może wydawać się czymś niezwykle trudnym. Jeśli jednak ktoś przestrzega zasad z wielką determinacją, na pewno otrzyma pomoc od Pana, gdyż Bóg pomaga tym, którzy pomagają sobie samym.

ZNACZENIE:
 
Kierując się właściwą wiarą i inteligencją, należy stopniowo porzucić wszystkie zajęcia zmysłowe. Nazywa się to pratyāhāra. Umysł, będąc kontrolowanym bez przekonania, medytacji i wstrzymania czynności zmysłów, powinien zostać doprowadzony do transu, czyli samādhi. Wtedy nie ma już niebezpieczeństwa zaangażowania się w życie materialne. Innymi słowy, chociaż tak długo, dopóki posiadamy ciało materialne, musimy mieć związek z materią, to jednak nie należy myśleć o zadowalaniu zmysłów. Nie powinno się myśleć o żadnej innej przyjemności poza przyjemnością Najwyższej Jaźni. Stan ten jest łatwo osiągalny przez bezpośrednie praktykowanie świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Natura umysłu jest chwiejna i niespokojna. Samozrealizowany yogin powinien jednak kontrolować ten umysł; umysł nie może kontrolować jego. Ten, kto kontroluje umysł (a tym samym również i zmysły), nazywany jest gosvāmīm, albo svāmīm; ten natomiast, kto kontrolowany jest przez umysł, nazywany jest go-dāsą, czyli sługą zmysłów. Gosvāmī zna najwyższy rodzaj szczęścia zmysłowego. W transcendentalnym szczęściu zmysłowym, zmysły zaangażowane są w służbę Hṛṣīkeśy, czyli najwyższego właściciela zmysłów – Kṛṣṇy. Służenie Panu oczyszczonymi zmysłami nazywa się świadomością Kṛṣṇy. Jest to sposób na całkowite opanowanie zmysłów. Co więcej, jest to największą doskonałością praktyki yogi.

ZNACZENIE:
 
Brahma-bhūta jest stanem wolności od materialnych zanieczyszczeń i zaangażowaniem się w transcendentalną służbę dla Pana. Mad-bhaktiṁ labhate parām (Bhagavad-gītā 18.54). Nie można pozostać w jakości Brahmana, Absolutu, jeśli umysł nie jest skoncentrowany na lotosowych stopach Pana. Sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ. Być nieustannie zaangażowanym w transcendentalną służbę dla Pana, czyli być w świadomości Kṛṣṇy, to znaczy być faktycznie wyzwolonym spod wpływu siły pasji i wszelkich materialnych zanieczyszczeń.

ZNACZENIE:
 
Samorealizacja oznacza poznanie własnej konstytucjonalnej pozycji w związku z Najwyższym. Indywidualna dusza jest cząstką Najwyższego i jej pozycją jest pełnienie transcendentalnej służby dla Pana. Ten transcendentalny kontakt z Najwyższym nazywany jest brahma-saṁsparśa.

ZNACZENIE:
 
Yogīn świadomy Kṛṣṇy jest doskonałym obserwatorem, ponieważ widzi Kṛṣṇę, Najwyższego w sercu każdej żywej istoty jako Duszę Najwyższą (Paramātmā). Īśvaraḥ sarva-bhūtānāṁ hṛd-deśe ’rjuna tiṣṭhati. Pan pod Swoją postacią Paramātmy przebywa zarówno w sercu psa, jak i bramina. Doskonały yogīn wie, że Pan jest wiecznie transcendentalny i nie jest materialnie zanieczyszczony przez Swoją obecność czy to w psie, czy braminie. Dzieje się tak dzięki najwyższej neutralności Pana. W sercu indywidualnej istoty jest usytuowana również dusza indywidualna, ale nie jest ona obecna we wszystkich sercach. Na tym polega różnica między duszą indywidualną i Duszą Najwyższą. Tak wyraźnie nie może widzieć osoba, która nie praktykuje yogi poważnie. Natomiast osoba świadoma Kṛṣṇy widzi Pana zarówno w sercu wierzącego, jak i niewierzącego. Smṛti potwierdza to następującymi słowami: ātatatvāc ca mātṛtvāc ca ātmā hi paramo hariḥ. Pan, będąc źródłem wszystkich stworzeń, podobny jest matce i żywicielowi. Tak jak matka nie jest stronnicza wobec swoich dzieci, takim jest również najwyższy ojciec (czy matka). Dlatego Dusza Najwyższa jest zawsze obecny w każdej żywej istocie, jak również każda żywa istota jest usytuowana w energii Pana.

Jak zostanie to wytłumaczone w Rozdziale Siódmym, Pan posiada zasadniczo dwie energie – duchową (czyli wyższą) i materialną (czyli niższą). Żywa istota, chociaż z natury przynależna energii wyższej, jest uwarunkowana przez energię niższą; zawsze jednak pozostaje ona w energii Pana. Każda żywa istota jest pogrążona w Nim, w ten czy inny sposób.

Yogīn widzi jednakowo, ponieważ widzi, że wszystkie żywe istoty, mimo tego, że znajdują się w różnych warunkach – odpowiednio do skutków swojego postępowania – w każdych warunkach pozostają sługami Boga. Będąc w energii materialnej żywa istota służy materialnym zmysłom, będąc zaś w energii duchowej, służy bezpośrednio Najwyższemu Panu. W każdym przypadku jest ona jednak sługą Boga. Taka wizja równości jest doskonałą w osobie świadomej Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Osoba świadoma Kṛṣṇy wszędzie widzi Pana Kṛṣṇę i wszystko widzi w Nim. Taka osoba może zdawać się widzieć wszystkie oddzielne manifestacje natury materialnej, jednak w każdym przypadku jest ona świadoma Kṛṣṇy, wiedząc, że wszystko jest manifestacją Jego energii. Nic nie może istnieć bez Kṛṣṇy i Kṛṣṇa jest Panem wszystkiego – taka jest podstawowa zasada świadomości Kṛṣṇy. Świadomość Kṛṣṇy jest rozkwitem miłości do Kṛṣṇy. Jest to pozycja transcendentalna, nawet w stosunku do wyzwolenia materialnego. Jest to stan wykraczający poza samorealizację, w którym wielbiciel staje się jednym z Kṛṣṇą w tym sensie, że Kṛṣṇa staje się wszystkim dla Swojego wielbiciela, a wielbiciel osiąga pełnię w miłości do Kṛṣṇy. Wtedy tworzy się bardzo intymny związek między Panem a Jego wielbicielem. Na tym etapie żywa istota nigdy nie może zostać unicestwiona. Osoba Boga nigdy nie znika wówczas sprzed oczu Swojego wielbiciela. Natomiast „wtopienie się” w Kṛṣṇę jest duchowym unicestwieniem. Wielbiciel Pana nie podejmuje takiego ryzyka. W Brahma-saṁhicie (5.38) jest powiedziane:

„Wielbię Najwyższego Pana, Govindę, zawsze oglądanego przez Jego wielbiciela oczami przesłoniętymi mgłą miłości. Wielbiciel widzi Go wewnątrz swojego serca w Jego wiecznej formie Śyāmasundary”.

Na tym etapie Pan Kṛṣṇa nigdy nie znika sprzed oczu Swojego wielbiciela, ani też wielbiciel nigdy nie traci widoku Pana. To samo odnosi się do yogīna, który ogląda Pana jako Paramātmę. Taki yogīn przeistacza się w czystego wielbiciela i nie może znieść ani chwili bez oglądania Pana wewnątrz siebie.

ZNACZENIE:
 
Yogīn, który praktykuje medytację o Duszy Najwyższej, widzi wewnątrz siebie kompletną cząstkę Kṛṣṇy – czteroramiennego Viṣṇu trzymającego konchę, dysk, berło i kwiat lotosu. Yogīn powinien wiedzieć, że ten Viṣṇu nie jest różny od Kṛṣṇy. Kṛṣṇa w tej formie (jako Dusza Najwyższa) obecny jest w sercu każdej istoty. Co więcej, nie ma żadnej różnicy pomiędzy nieskończoną ilością Dusz Najwyższych obecnych w nieskończonej liczbie serc. Nie ma też różnicy pomiędzy osobą świadomą Kṛṣṇy, zawsze zaangażowaną w transcendentalną służbę miłości dla Kṛṣṇy, i doskonałym yogīnem pogrążonym w medytacji o Duszy Najwyższej. Yogīn w świadomości Kṛṣṇy – nawet chociaż może być zaangażowany w różnego rodzaju czynności w tym świecie materialnym – zawsze pogrążony jest w Kṛṣṇie. Potwierdza to Śrīla Rūpa Gosvāmī w Bhakti-rasāmṛta-sindhu (1.2.187): nikhilāsv apy avasthāsu jīvan-muktaḥ sa ucyate. Wielbiciel Pana, który zawsze działa w świadomości Kṛṣṇy, jest już wyzwolony. W Nārada Pañcarātra jest to potwierdzone w ten sposób:

„Przez skoncentrowanie swojej uwagi na transcendentalnej formie Kṛṣṇy, który jest wszechprzenikający i poza czasem i przestrzenią, można pogrążyć się w myślach o Kṛṣṇie, i w ten sposób osiągnąć szczęśliwy stan transcendentalnego obcowania z Nim”.

Świadomość Kṛṣṇy jest najwyższym stanem ekstazy w praktyce yogi. Już samo zrozumienie, że Kṛṣṇa obecny jest w sercu każdego jako Paramātma, czyni yogīna doskonałym. Vedy (Gopāla-tāpanī Upaniṣad 1.21) potwierdzają tę niepojętą moc Pana w następujący sposób: eko ’pi san bahudhā yo ’vabhāti. „Chociaż Pan jest jeden, jest On obecny w niezliczonych sercach jako wielu”. Podobnie w smṛti-śāstra jest powiedziane:

„Viṣṇu jest jeden, a jednak jest On wszechprzenikający. Dzięki Swojej niepojętej mocy jest On obecny wszędzie, pomimo tego, iż posiada jedną formę. Podobnie jak słońce, które pojawia się w wielu miejscach naraz”.

ZNACZENIE:
 
Doskonałym yogīnem jest osoba świadoma Kṛṣṇy. Dzięki swojemu osobistemu doświadczeniu jest ona też świadoma szczęścia i nieszczęścia wszystkich istot. Przyczyna niedoli żywej istoty leży w zapomnieniu jej związku z Bogiem. A przyczyną szczęścia jest wiedza, że Kṛṣṇa jest najwyższym podmiotem wszystkich czynności ludzkiej istoty, jest właścicielem wszystkich lądów i planet, i najbardziej szczerym przyjacielem wszystkich żywych istot. Doskonały yogīn wie, że żywa istota pozostająca pod wpływem sił natury materialnej i uwarunkowana przez nie, podlega trzem rodzajom materialnych nieszczęść z powodu zapomnienia o swoim związku z Kṛṣṇą. Ponieważ osoba świadoma Kṛṣṇy jest szczęśliwa, dlatego próbuje wszędzie rozprzestrzeniać wiedzę o Kṛṣṇie. Doskonały yogīn, który usiłuje wszędzie nauczać o wadze świadomości Kṛṣṇy – jest najlepszym filantropem w świecie i jest najdroższym sługą Pana. Na ca tasmān manuṣyeṣu kaścin me priya-kṛttamaḥ (Bhagavad-gītā 18.69). Innymi słowy, wielbiciel Pana zawsze bierze pod uwagę dobro wszystkich żywych istot, a zatem jest prawdziwym przyjacielem każdego. Jest najlepszym yogīnem, gdyż nie pragnie doskonałości w yodze dla własnej korzyści, ale stara się pomóc innym. Nigdy nie zazdrości też swoim bliźnim. Taka jest różnica pomiędzy czystym wielbicielem Pana, a yogīnem zainteresowanym jedynie swoim własnym oświeceniem. Yogīn, który schronił się w odludnym miejscu, aby tam medytować w doskonałych warunkach, nie może być tak doskonały jak bhakta, który czyni wszystko, aby skierować każdego człowieka ku świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Arjuna odrzucił tutaj przedstawiony mu przez Pana Kṛṣṇę system yogi mistycznej, której opis zaczyna się słowami śucau deśe i kończy słowami yogī paramaḥ. Nie czuł się na siłach, aby go praktykować. W tym wieku Kali opuszczenie domu i udanie się do odludnego miejsca w górach czy w lasach w celu praktykowania yogi, jest dla zwykłego człowieka czymś zupełnie niemożliwym. Dla tego wieku charakterystyczna jest ciężka walka o życie, które zresztą nie trwa długo. Ludzie nie mają poważnego stosunku do samorealizacji nawet prostymi i praktycznymi metodami, nie mówiąc już o tym trudnym systemie yogi, który wymaga odpowiedniego sposobu życia, określonego sposobu siedzenia, wyboru odpowiedniego miejsca i umysłu wolnego od wszelkich zajęć materialnych. Jako człowiek praktyczny, Arjuna uważał, iż niemożliwością jest praktykowanie tego systemu yogi, mimo iż sam obdarzony był wieloma zdolnościami. Należał do rodziny królewskiej i posiadał wiele wartościowych zalet; był wielkim wojownikiem, bardzo długo żył, a przede wszystkim był najbliższym przyjacielem Pana Kṛṣṇy, Najwyższej Osoby Boga. Pięć tysięcy lat temu miał o wiele więcej udogodnień, niż my mamy teraz, a jednak odrzucił ten system yogi. Nie znajdujemy żadnych wzmianek historycznych o tym, aby kiedykolwiek go praktykował. Zatem system ten należy uznać za na ogół niemożliwy do praktykowania w tym wieku Kali. Oczywiście może on być możliwy dla bardzo niewielu niezwykłych osób, ale dla większości ludzi jest to propozycja nie do przyjęcia. Jeśli tak było pięć tysięcy lat temu, co dopiero mówić o czasach obecnych? Ci, którzy starają się naśladować ten system yogi w różnych tzw. szkołach i towarzystwach, chociaż zadowoleni są z siebie, tracą tylko czas. Zupełnie nieświadomi są prawdziwego celu takiej praktyki.

ZNACZENIE:
 
Umysł jest tak silny i uparty, że czasami pokonuje inteligencję, chociaż to on ma być podległy inteligencji, Niewątpliwie trudno jest kontrolować umysł człowiekowi w tym praktycznym świecie, gdzie na każdym kroku musi on stawiać czoła tak wielu przeciwieństwom. Ktoś w sposób sztuczny może próbować osiągnąć umysłowe zrównoważenie, zarówno w stosunku do przyjaciół, jak i do wrogów, ale właściwie żaden przeciętny człowiek nie może tego dokonać, gdyż jest to trudniejsze od kontrolowania wiejącego wiatru. Literatura wedyjska (Kaṭha Upaniṣad 1.3.3–4) mówi:

„Indywidualna istota jest pasażerem w wozie swego ciała, którego woźnicą jest inteligencja. Umysł jest przyrządem do kierowania, a końmi są zmysły. Dusza jest zatem cierpiącym lub radującym się pasażerem w towarzystwie umysłu i zmysłów. Tak rozumieją to wielcy myśliciele”. Inteligencja ma kierować umysłem, który jednak jest tak silny i uparty, że często pokonuje nawet inteligencję, tak jak ostra infekcja może przewyższyć skuteczność leku. Taki silny umysł może być kontrolowany przez praktykę yogi, ale metoda ta jest niepraktyczna dla „światowego” człowieka jak Arjuna. A cóż dopiero możemy powiedzieć o człowieku współczesnym? Użyte tutaj porównanie jest bardzo trafne: nie można ujarzmić wiejącego wiatru, a jeszcze trudniej jest ujarzmić niespokojny umysł. Najłatwiejszy sposób kontrolowania umysłu, który podał Pan Caitanya, to intonowanie w pełnej pokorze „Hare Kṛṣṇa,” wielkiej wyzwalającej mantry. Polecona metoda polega na całkowitym pogrążeniu swego umysłu w Kṛṣṇie: sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ. Tylko wówczas nie będzie żadnego innego zajęcia, które mogłoby poruszyć umysł.

ZNACZENIE:
 
Pan potwierdza zdanie Arjuny, że bardzo trudno jest kontrolować uparty umysł, ale jednocześnie mówi, że jest to możliwe przez praktykę i uwolnienie się od przywiązań. Na czym polega ta praktyka? W obecnym wieku nikt nie może ściśle przestrzegać takich nakazów, jak schronienie się w świętym miejscu, skoncentrowanie umysłu na Duszy Najwyższej, opanowanie zmysłów i umysłu, zachowanie celibatu, życie w samotności itd. Przez praktykę świadomości Kṛṣṇy można jednak zaangażować się w dziewięć rodzajów służby oddania dla Pana. Przede wszystkim należy słuchać o Kṛṣṇie. Jest to potężna transcendentalna metoda służąca uwolnieniu umysłu od wszelkich wątpliwości. Im więcej się słucha o Kṛṣṇie, tym bardziej staje się oświeconym i obojętnym na wszystko co mogłoby oddalić umysł od Kṛṣṇy. Przez nieangażowanie umysłu w czynności niepoświęcone Panu można łatwo nauczyć się vairāgyi. Vairāgya oznacza uwolnienie się od przywiązania do materii i pogrążenie umysłu w duchu. Jest to trudniejsze dla impersonalistów, podczas gdy bhakta bez trudu przywiązuje umysł do czynów Kṛṣṇy. Jest to praktyczne, gdyż przez słuchanie o Kṛṣṇie automatycznie przywiązujemy się do Najwyższego Ducha. To przywiązanie nazywa się pareśānubhava, czyli zadowoleniem duchowym. Jest ono porównywane do zadowolenia, które odczuwa głodny człowiek przy każdym kęsie spożywanego pokarmu. Im więcej je głodny człowiek, tym większe odczuwa zadowolenie i wzmacnia się. W podobny sposób odczuwa się zadowolenie transcendentalne podczas pełnienia służby oddania, kiedy umysł uwalnia się od przywiązań do rzeczy materialnych. Jest to podobne leczeniu choroby doskonałą metodą leczniczą i właściwą dietą. Słuchanie o transcendentalnych czynach Pana Kṛṣṇy jest zatem doskonałą metodą leczniczą dla szalonego umysłu, a spożywanie pokarmu ofiarowanego Kṛṣṇie jest odpowiednią dietą dla cierpiącego pacjenta. Tą metodą leczniczą jest proces świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Najwyższa Osoba Boga oznajmia, że ten, kto nie stosuje właściwej metody leczniczej w celu uwolnienia umysłu od zaangażowania się w sprawy materialne, raczej nie osiągnie sukcesu w samorealizacji. Usiłowanie praktykowania yogi przy jednoczesnym zaangażowaniu umysłu w uciechy materialne podobne jest próbom rozniecenia ognia przez polewanie go wodą. Praktyka yogi bez kontrolowania umysłu jest jedynie stratą czasu. Takie pokazy yogi mogą być materialnie intratne, ale są bezużyteczne jeśli chodzi o samorealizację. Umysł musi być kontrolowany przez nieustanne angażowanie go w transcendentalną służbę miłości dla Pana. Nie możemy trwale kontrolować umysłu, jeśli nie jesteśmy zaangażowani w świadomość Kṛṣṇy. Osoba świadoma Kṛṣṇy osiąga efekty praktyki yogi bez specjalnych wysiłków, natomiast praktykujący yogę nie może osiągnąć sukcesu bez świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Bhagavad-gītā opisuje ścieżkę samorealizacji, czyli mistycyzmu. Podstawową zasadą samorealizacji jest wiedza, że żywa istota nie jest tym materialnym ciałem. Jest ona od niego różna i szczęście może znaleźć tylko w wiecznym życiu, pełnym radości i wiedzy, które to cechy są transcendentalne w stosunku do ciała i umysłu. Do samorealizacji dochodzi się ścieżką wiedzy, poprzez praktykę ośmiostopniowego systemu yogi albo przez praktykę bhakti-yogi. W każdym z tych procesów należy uświadomić sobie konstytucjonalną pozycję żywej istoty, jej związek z Bogiem oraz metodę, poprzez którą można odnowić ten utracony związek i osiągnąć najwyższy stan doskonałej świadomości Kṛṣṇy. Stosując się do jednej z trzech wyżej wymienionych metod, na pewno osiągnie się – wcześniej czy później – najwyższy cel. Pan zapewnił o tym w Rozdziale Drugim – nawet niewielki wysiłek na ścieżce transcendentalnej daje wielką nadzieję na wyzwolenie. Spośród tych trzech metod, szczególnie odpowiednią dla tego wieku jest bhakti-yoga, która jest najbardziej bezpośrednią metodą realizacji Boga. Arjuna, chcąc jeszcze upewnić się o tym, prosi Pana Kṛṣṇę, aby potwierdził Swoje wcześniejsze zdanie. Praktyka ośmiostopniowego systemu yogi i proces kultywowania wiedzy są na ogół bardzo trudne dla tego wieku, pomimo faktu, że ktoś może bardzo poważnie podchodzić do ścieżki samorealizacji. Z wielu powodów można nie odnieść sukcesu, nawet pomimo stałego wysiłku. Przede wszystkim ktoś może nie być wystarczająco poważny, jeśli chodzi o przestrzeganie procesu. Podążanie ścieżką transcendentalną jest mniej lub bardziej wypowiedzeniem wojny energii iluzorycznej. Wskutek tego, kiedy tylko jakaś osoba próbuje uwolnić się ze szponów tej energii, energia ta próbuje pokonać ją wszelkiego rodzaju ponętami. Uwarunkowana dusza i tak już znajduje się pod urokiem sił natury materialnej i jest wielka szansa, że będzie wabiona ponownie, nawet w czasie praktykowania dyscypliny transcendentalnej. Nazywa się to yogāc calita-mānasaḥ: zboczeniem z transcendentalnej ścieżki. Arjuna pragnie dowiedzieć się, jakie są skutki takiego zejścia ze ścieżki samorealizacji.

ZNACZENIE:
 
Są dwie ścieżki postępu. Ci, którzy są materialistami, nie są zainteresowani transcendencją. Bardziej interesuje ich postęp materialny na drodze rozwoju ekonomicznego albo promocja na wyższe planety poprzez odpowiednie działanie. Kiedy ktoś wchodzi na ścieżkę transcendencji, musi porzucić wszelką działalność materialną i poświęcić wszystkie formy tzw. szczęścia materialnego. Jeśli aspirujący transcendentalista nie odnosi sukcesu, wtedy zdaje się tracić dwie drogi; innymi słowy, nie może się cieszyć ani szczęściem materialnym, ani sukcesem duchowym. Nie zajmuje żadnej pozycji – jest jak rozwiana chmura. Czasami jakaś chmurka odłącza się od małej chmury i przyłącza się do dużej. Jeśli jednak nie napotka dużej chmury, zostaje wtedy rozwiana przez wiatr i przestaje istnieć. Brahmaṇaḥ pathi jest ścieżką transcendentalnej realizacji przez poznanie siebie jako zasadniczo duchowej cząstki Najwyższego Pana, który manifestuje się jako Brahman, Paramātmā i Bhagavān. Pan Śrī Kṛṣṇa jest pełną manifestacją Najwyższej Absolutnej Prawdy i dlatego transcendentalista, który podporządkuje się Najwyższej Osobie – odnosi sukces. Osiągnięcie tego celu poprzez realizację Brahmana i Paramātmy wymaga bardzo wielu, wielu żyć: (bahūnāṁ janmanām ante). Dlatego najdoskonalszą z transcendentalnych realizacji jest bhakti-yoga, czyli świadomość Kṛṣṇy, która jest metodą bezpośrednią.

ZNACZENIE:
 
Kṛṣṇa jest doskonałym znawcą przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Na początku Bhagavad-gīty Pan powiedział, że wszystkie żywe istoty istniały jako indywidua w przeszłości, nawet po wyzwoleniu z materialnego uwikłania. A zatem wyjaśnił On już problem przyszłości indywidualnej żywej istoty. Teraz Arjuna pragnie dowiedzieć się, jaka przyszłość czeka transcendentalistę, któremu się nie powiodło. Nikt nie przewyższa Kṛṣṇy ani nikt nie jest Mu równy, więc oczywiście nie mogą Mu też dorównać tzw. wielcy mędrcy i filozofowie będący w łaskach natury materialnej. Wypowiedź Kṛṣṇy jest zatem ostateczną i pełną odpowiedzią na wszystkie wątpliwości, jako że zna On doskonale przeszłość, teraźniejszość i przyszłość – nikt natomiast nie zna Jego. Jedynie Kṛṣṇa i wielbiciel świadomy Kṛṣṇy mogą znać prawdziwą postać rzeczy.

ZNACZENIE:
 
W Śrīmad-Bhāgavatam (1.5.17) Śrī Nārada Muni instruuje Vyāsadevę w następujący sposób:

„Jeśli ktoś porzuca wszelkie materialne nadzieje i poszukiwania i przyjmuje całkowite schronienie w Najwyższej Osobie Boga, nie ma dla niego żadnej straty ani degradacji. Z drugiej strony ten, kto nie jest wielbicielem Pana, może całkowicie poświęcić się swoim zawodowym obowiązkom, a mimo to nie zyskuje nic”. Dla ludzi z perspektywami materialnymi istnieje wiele czynności, zarówno zwyczajowych, jak i polecanych w pismach. Jednak dla duchowego postępu w życiu, dla świadomości Kṛṣṇy, transcendentalista powinien porzucić wszelką działalność materialną. Ktoś może argumentować, że przez świadomość Kṛṣṇy można osiągnąć najwyższą doskonałość, ale tylko wtedy, jeśli ukończy się ten proces. W przypadku, gdy nie osiągnie się takiego stanu doskonałości, traci się zarówno materialnie, jak i duchowo. Pisma święte mówią, że trzeba cierpieć wskutek tego, że nie wypełniło się swoich obowiązków. Zatem, jeśli komuś nie udało się właściwie wypełnić swoich obowiązków transcendentalnych, doświadczy skutków tego. Bhāgavatam zapewnia takiego pechowego transcendentalistę, że nie ma on powodów do obaw. Chociaż może podlegać on wpływom następstw niewłaściwego wypełniania obowiązków, to jednak nie ma dla niego żadnej straty. Pomyślna świadomość Kṛṣṇy nigdy nie zostaje zapomniana i ten, kto był w nią zaangażowany, będzie kontynuował ją i w następnym życiu, nawet gdyby urodził się w najniższej rodzinie. Z drugiej strony ten, kto sumiennie wypełnia swoje obowiązki, niekoniecznie osiągnie pomyślne efekty, jeśli nie jest świadomy Kṛṣṇy.

Można to zrozumieć w ten sposób. Ludzkość można podzielić na dwie grupy: mianowicie tych, którzy prowadzą uregulowany tryb życia i tych, którzy nie uznają żadnych zasad. Ci, którzy zajmują się jedynie zwierzęcym zadowalaniem zmysłów, bez wiedzy o swoim przyszłym życiu czy zbawieniu duchowym, należą do grupy nie kierującej się w życiu zasadami. Ci natomiast, którzy przestrzegają nakazów pism świętych odnoszących się do ich obowiązków, zaliczani są do grupy prowadzącej uregulowany tryb życia. Osoby, które nie uznają zasad – zarówno cywilizowane, jak i nie cywilizowane, wykształcone, jak i nie wykształcone, mocne i słabe – pełne są zwierzęcych skłonności. Działanie ich nigdy nie jest dobre, gdyż oddając się jedynie zwierzęcym skłonnościom (jakimi są: jedzenie, spanie, obrona i prokreacja), wiecznie pozostają w materialnym świecie, który zawsze jest pełen niedoli. Z drugiej strony ci, którzy kierują się zaleceniami pism świętych, stopniowo dochodząc do świadomości Kṛṣṇy, czynią prawdziwy postęp w życiu.

Osoby podążające pomyślną ścieżką można z kolei podzielić na trzy grupy, mianowicie: (1) tych, którzy przestrzegają nakazów pism świętych, ciesząc sie materialnymi dobrami, (2) tych, którzy starają się znaleźć ostateczne wyzwolenie z egzystencji materialnej i (3) tych, którzy są wielbicielami świadomymi Kṛṣṇy. Osoby, które przestrzegają nakazów pism świętych dla osiągnięcia materialnego szczęścia, mogą być dalej podzielone na dwie klasy: tych, którzy pracują dla zysków i tych, którzy nie pragną niczego dla zadowalania zmysłów. Pierwsi z nich mogą osiągnąć wyższy poziom życia – nawet promocję na wyższe planety – ale ponieważ nie uwalniają się od materialnej egzystencji, nie podążają prawdziwie pomyślną drogą. Jedynymi pomyślnymi czynami są te, które prowadzą do wyzwolenia. Każde działanie nie prowadzące do samorealizacji czy uwolnienia się od materialnej koncepcji życia nie ma żadnej pozytywnej wartości. Jedyną pomyślną działalnością jest zatem działanie w świadomości Kṛṣṇy. A kto dobrowolnie zaakceptuje wszelkie niewygody cielesne dla uczynienia postępu na ścieżce świadomości Kṛṣṇy, może być nazywany doskonałym transcendentalistą praktykującym surowe wyrzeczenie. A ponieważ ośmiostopniowa yoga ostatecznie prowadzi do zrealizowania świadomości Kṛṣṇy, jest ona również pomyślną praktyką. I zaprawdę nikt, kto w tym celu czyni wszystko, co w jego mocy, nie musi obawiać się degradacji.

ZNACZENIE:
 
Yogīni, którym nie powiodło się w praktyce yogi, dzielą się na dwie klasy: do pierwszej zaliczani są ci, którzy upadli po uczynieniu niewielkiego postępu; druga klasa natomiast obejmuje tych, którzy upadli, mając za sobą długą praktykę yogi. Yogīn, który upada po krótkim okresie praktyki, idzie na wyższe planety, gdzie dostają się pobożne istoty. Po spędzeniu tam długiego życia, jest on z powrotem przesyłany na tę planetę, rodząc się w rodzinie prawego bramina Vaiṣṇavy albo w bogatej rodzinie kupieckiej.

Prawdziwym celem praktyki yogi jest osiągnięcie najwyższej doskonałości w świadomości Kṛṣṇy, jak to zostało wytłumaczone w ostatnim wersecie tego rozdziału. Osoby, które nie dochodzą do tego przeznaczenia i upadają, wabione urokami materii, mogą – dzięki łasce Pana – całkowicie zaspokoić swoje materialne pragnienia. Następnie otrzymują one szansę pomyślnego życia w rodzinach prawych ludzi lub w rodzinach arystokratycznych. Ci, którzy rodzą się w takich rodzinach, mogą wykorzystać wynikłe z tego faktu udogodnienia i znowu spróbować wznieść się do pełnej świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Wysoko ocenione zostały tutaj narodziny w rodzinie yogīnów albo transcendentalistów (tych o wielkiej mądrości), ponieważ dziecko, które przyszło na świat w takiej rodzinie, otrzymuje bodźce duchowe już od samych początków życia. Jest tak szczególnie w rodzinach ācāryów albo gosvāmīch. Rodziny takie są wielce uczone i oddane Bogu – dzięki tradycji i praktyce – i często dzieci urodzone w takich czcigodnych rodzinach zostają mistrzami duchowymi. W Indiach jest wiele takich rodzin ācāryów, ale obecnie uległy one degeneracji z powodu niewystarczającego wykształcenia i praktyki. Dzięki łasce Pana istnieją jeszcze nadal rodziny, które wychowują transcendentalistów, pokolenie po pokoleniu. Narodziny w takiej rodzinie są niewątpliwie wielkim szczęściem. Oṁ Viṣṇupāda Śrī Śrīmad Bhaktisiddhānta Sarasvatī Gosvāmī Mahārāja, i moja skromna osoba, obaj przyszliśmy na świat w takich rodzinach i obaj byliśmy szkoleni w służbie oddania dla Pana od początku życia. Później spotkaliśmy się za zrządzeniem systemu transcendentalnego.

ZNACZENIE:
 
Przykładem takich pomyślnych narodzin – dla odnowienia osiągniętej w poprzednim życiu świadomości transcendentalnej – jest król Bharata, który za trzecim razem przyszedł na świat w rodzinie dobrego bramina. Król Bharata był władcą świata i od jego czasów planeta ta znana jest wśród półbogów jako Bhārata-varṣa. Wcześniej znana była jako Ilāvṛta-varṣa. Władca ten już w młodym wieku zrezygnował z rządów – mając na celu osiągnięcie doskonałości duchowej – jednak nie odniósł sukcesu. W swoim następnym życiu urodził się w rodzinie dobrego bramina i znany był jako Jaḍa Bharata, jako że zawsze przebywał w odosobnieniu i z nikim nie rozmawiał. Później został odkryty przez króla Rahūgaṇę jako największy transcendentalista. Jego życie może służyć za przykład, że wysiłki transcendentalne, czyli praktyka yogi, nigdy nie idzie na marne. Dzięki łasce Pana transcendentalista otrzymuje ponownie szansę na osiągnięcie pełnej doskonałości w świadomości Kṛṣṇy.

ZNACZENIE:
 
Zaawansowani yogīni nie są zbytnio zainteresowani rytuałami pism świętych, ale automatycznie przyciągani są przez zasady yogi, które mogą pomóc im wznieść się do pełnej świadomości Kṛṣṇy, najwyższej doskonałości yogi. Takie lekceważenie rytuałów wedyjskich przez zaawansowanych transcendentalistów Śrīmad-Bhāgavatam (3.33.7) tłumaczy w następujący sposób:

„O mój Panie! Bardzo zaawansowane w życiu duchowym są osoby, które intonują Twoje święte imiona, nawet jeśli przyszły na świat w rodzinach, które żywią się psami. Z pewnością praktykowały one wszystkie rodzaje wyrzeczeń i spełniały wszelkie ofiary, kąpały się we wszystkich świętych miejscach i skończyły wszystkie studia nad pismami świętymi”.

Słynny przykład tego dał Pan Caitanya, który przyjął Ṭhākura Haridāsę za jednego ze Swoich najbliższych uczniów. Chociaż Ṭhākura Haridāsa przyszedł na świat w rodzinie muzułmańskiej, Pan Caitanya podniósł go do godności nāmācāryi, dzięki temu, że ściśle przestrzegał on zasady intonowania trzystu tysięcy świętych imion Pana dziennie: Hare Kṛṣṇa, Hare Kṛṣṇa, Kṛṣṇa Kṛṣṇa, Hare Hare/ Hare Rāma, Hare Rāma, Rāma Rāma, Hare Hare. I ponieważ intonował święte imiona Pana bezustannie, należy rozumieć, że w swoim poprzednim życiu musiał przejść przez wszystkie rytualistyczne nauki Ved, znane jako śabda-brahma. Jeśli nie jest się oczyszczonym, nie można przyjąć zasad świadomości Kṛṣṇy ani intonować świętego imienia Pana – Hare Kṛṣṇa.

ZNACZENIE:
 
Osoba urodzona w rodzinie szczególnie prawych ludzi, rodzinie arystokratycznej czy świętej, staje się świadoma swoich korzystnych warunków do praktykowania yogi. Dlatego z determinacją zabiera się do niedokończonego zadania, i tym sposobem całkowicie oczyszcza się z wszelkich materialnych zanieczyszczeń. Kiedy ostatecznie uwolni się od tych wszelkich nieczystości, osiąga najwyższą doskonałość – świadomość Kṛṣṇy. Świadomość Kṛṣṇy jest doskonałym stanem wolności od wszelkich nieczystości. Potwierdza to Bhagavad-gītā (7.28):

„Kiedy ktoś po wielu, wielu narodzinach, w których spełniał pobożne czyny, uwalnia się całkowicie od wszelkich nieczystości i złudnych dualizmów, angażuje się on wtedy w transcendentalną służbę dla Pana”.

ZNACZENIE:
 
Kiedy mówimy o yodze, odnosimy to do procesu połączenia naszej świadomości z Najwyższą Prawdą Absolutną. Taki proces jest rozmaicie nazywany przez różnych praktykujących, w zależności od przyjętej metody. Kiedy ten proces połączenia polega głównie na pracy przynoszącej owoce, nazywany jest karma-yogą; kiedy jest w przeważającym stopniu empiryczny – nazywa się go jñāna-yogą; a kiedy polega na związku z Najwyższym Panem poprzez służbę oddania – nazywany jest bhakti-yogą. Jak to zostanie wytłumaczone w następnym wersecie bhakti-yoga, czyli świadomość Kṛṣṇy, jest ostateczną doskonałością wszystkich praktyk yogi. Pan zapewnił tutaj o wyższości yogi, ale nie powiedział, że była ona lepsza od bhakti-yogi. Bhakti-yoga jest pełną wiedzą duchową, a zatem nic nie może jej przewyższyć. Asceza bez wiedzy o duszy jest niedoskonała. Wiedza doświadczalna bez podporządkowania się Najwyższemu Panu jest również niedoskonała. A praca dla owoców bez świadomości Kṛṣṇy jest stratą czasu. Zatem z wszystkich wymienionych form yogi, najwyżej została oceniona bhakti-yoga. Jeszcze dobitniej tłumaczy to werset następny.

ZNACZENIE:
 
Znaczące jest tutaj słowo bhajate. Bhajate ma swój rdzeń w czasowniku bhaj, którego używa się, kiedy istnieje potrzeba służenia. Angielskie słowo „czcić” (worship) nie może być używane w tym samym znaczeniu co słowo bhaj. „Czcić” znaczy wielbić albo okazywać szacunek i honor osobie wartościowej. Ale służba z miłością i wiarą jest przeznaczona szczególnie dla Najwyższej Osoby Boga. Można nie oddawać czci osobie zasługującej na szacunek albo półbogowi i można być nazywanym nieuprzejmym, ale nie można uniknąć służby dla Boga, nie będąc całkowicie potępionym. Każda żywa istota jest integralną cząstką Najwyższej Osoby Boga, a zatem przeznaczeniem jej jest służenie Najwyższemu Panu, zgodnie z jej konstytucjonalną pozycją. Jeśli tego nie czyni, upada. Bhāgavatam (11.5.3) potwierdza to w następujący sposób:

„Każdy, kto nie pełni służby i lekceważy swoje obowiązki wobec Najwyższego Pana, który jest źródłem wszystkich żywych istot, ten z pewnością upadnie ze swojej konstytucjonalnej pozycji”.

Również w tym wersecie zostało użyte słowo bhajanti. Zatem bhajanti odnosi się jedynie do Najwyższego Pana, podczas gdy słowo „czcić” może odnosić się do półbogów oraz jakiejkolwiek żywej istoty. Słowo avajānanti, użyte w tym wersecie ze Śrīmad-Bhāgavatam, znajdujemy również w Bhagavad-gīcie. Avajānanti māṁ mūḍhāḥ: „Tylko głupcy i niegodziwcy wyśmiewają Najwyższą Osobę Boga, Pana Kṛṣṇę”. Głupcy tacy komentują również Bhagavad-gītę, nie mając podstawy służenia Panu. Wskutek tego nie potrafią zrozumieć właściwej różnicy pomiędzy słowem bhajanti a słowem „czcić”.

Bhakti-yoga jest kulminacją wszystkich rodzajów praktyk yogi. Wszystkie inne yogi są jedynie środkiem do osiągnięcia momentu bhakti w bhakti-yodze. Yoga właściwie znaczy bhakti-yoga; wszystkie inne yogi są posuwaniem się naprzód w kierunku przeznaczenia bhakti-yogi. Droga samorealizacji od karma-yogi do kulminacji w bhakti-yodze jest bardzo długa. Początkiem tej ścieżki jest karma-yoga wolna od działania dla zysku. Kiedy karma-yoga zwiększa się o wiedzę i wyrzeczenie, to etap ten nazywany jest jñāna-yogą. Kiedy jñāna-yoga powiększa się o medytację o Duszy Najwyższej w sercu – poprzez różne procesy fizyczne – i umysł skupiony jest na Nim, nazywa się to aṣṭāṅga-yogą. Kiedy ktoś natomiast przekracza aṣṭāṅga-yogę i dochodzi do istoty – Najwyższej Osoby Boga, Kṛṣṇy – nazywane jest to bhakti-yogą, i jest to kulminacją. W rzeczywistości bhakti-yoga jest ostatecznym celem, ale aby przeanalizować bhakti-yogę dokładnie, należy zrozumieć też inne yogi. Zatem yogīn, który czyni postęp znajduje się na prawdziwej ścieżce wiecznie dobrego losu. Ten natomiast, kto zatrzymuje się w jakimś określonym punkcie i nie robi dalszego postępu, nazywany jest odpowiednio: karma-yogīnem, jñāna-yogīnem albo dhyāna-yogīnem, rāja-yogīnem, haṭha-yogīnem itd. Jeśli ktoś jest wystarczająco szczęśliwy aby dojść do momentu bhakti-yogi, oznacza to, że przeszedł on już przez wszystkie inne praktyki yogi. Osiągnięcie świadomości Kṛṣṇy jest zatem najwyższym etapem yogi, podobnie jak mówiąc o Himālayach odnosimy to do najwyższych gór na świecie, z których najwyższy szczyt Mount Everest, uważany jest za punkt kulminacyjny.

Tylko przez wielkie szczęście ktoś dochodzi do świadomości Kṛṣṇy na ścieżce bhakti-yogi i jest on wtedy naprawdę dobrze usytuowany – stosownie do wedyjskich pouczeń. Idealny yogīn skupia swoją uwagę na Kṛṣṇie, który nazywany jest Śyāmasundarą. Jest On pięknego koloru chmury, a Jego lotosowa twarz jest promienna jak słońce. Szata Jego lśni od klejnotów, a ciało przystrojone jest girlandami kwiatów. Swoim wspaniałym blaskiem, nazywanym brahma-jyoti, oświetla On wszystkie strony świata. Inkarnuje w różnych formach, takich jak: Rāma, Nṛsiṁha, Varāha i Kṛṣṇa, Najwyższa Osoba Boga, i pojawia się jak ludzka istota jako syn matki Yaśody – znany jako Kṛṣṇa, Govinda i Vāsudeva. Jest On doskonałym dzieckiem, mężem, przyjacielem i panem – i pełen jest wszelkich mocy i transcendentalnych jakości. Kto jest w pełni świadomy tych cech Pana, ten jest nazywany doskonałym yoginem.

Taki stan najwyższej doskonałości w yodze można osiągnąć tylko poprzez bhakti-yogę, jak potwierdza to cała literatura wedyjska:

„Tylko tym wielkim duszom, które mają mocną wiarę w Pana i mistrza duchowego, zostaje automatycznie wyjawione znaczenie całej literatury wedyjskiej”. (Śvetāśvatara Upaniṣad 6.23)

Bhaktir asya bhajanaṁ tad ihāmutropādhi-nairāsyenāmuṣmin manaḥ-kalpanam, etad eva naiṣkarmyam. „Bhakti znaczy służba oddania dla Pana, która wolna jest od pragnienia korzyści materialnych, czy to w tym życiu, czy w następnym. Będąc wolnym od takich skłonności, należy całkowicie pogrążyć umysł w Najwyższym. Taki jest cel naiṣkarmya.” (Gopāla-tāpanī Upaniṣad 1.15)

Są to niektóre ze sposobów pełnienia bhakti, czyli świadomości Kṛṣṇy, najwyższego stanu doskonałości w systemie yogi.